Gatunki inwazyjne w akwarystyce - czego nie kupować i nie wypuszczać

Co to jest gatunek inwazyjny?

Gatunek inwazyjny to zwierzę albo roślina spoza danego regionu, które po przedostaniu się do przyrody rozmnaża się, wypiera rodzime gatunki, przenosi choroby albo niszczy siedliska. W akwarystyce to najczęściej rośliny wodne, raki, ślimaki i drobne ryby, które kiedyś sprzedawano jako „łatwe” i „odporne” - dokładnie ta odporność sprawia, że radzą sobie w polskich stawach i rzekach.

Podstawą prawną jest rozporządzenie Unii Europejskiej nr 1143/2014 z unijną listą gatunków inwazyjnych oraz polska ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych, do której należy też lista krajowa. Unijna lista jest co kilka lat uzupełniana - ostatnio dopisano do niej kilka gatunków, które wciąż można spotkać w akwarystyce i w oczkach wodnych.

Czego nie wolno robić z gatunkiem inwazyjnym?

Gatunek z listy inwazyjnych	Czy wolno?
Kupić, sprzedać, wymienić	nie
Przyjąć „za darmo” albo oddać znajomemu	nie - tylko podmiotowi z zezwoleniem albo do azylu
Rozmnażać	nie
Trzymać w domu	tylko na warunkach z przepisów i zezwolenia
Wypuścić do stawu, rzeki, oczka	nigdy

Zakazy dotyczą także przewożenia i przekazywania zwierząt i roślin z listy. Wypuszczenie gatunku inwazyjnego do środowiska jest zabronione, a za naruszenie przepisów o gatunkach obcych grożą administracyjne kary pieniężne - w najpoważniejszych przypadkach bardzo wysokie. Ten tekst nie jest poradą prawną: w sprawie konkretnego zwierzęcia czy rośliny wiążąca jest odpowiedź regionalnej dyrekcji ochrony środowiska (RDOŚ).

Gatunki inwazyjne w akwarystyce - lista najważniejszych

Tabela zbiera gatunki z list unijnej i krajowej, na które akwarysta może trafić w sklepie, w ogłoszeniu albo u znajomego. To nie jest pełna lista - listy się zmieniają, więc przed zakupem zawsze porównaj nazwę łacińską z aktualnym wykazem publikowanym przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska.

Grupa	Przykłady z list (nazwa łacińska)	Gdzie spotyka je akwarysta
Raki i skorupiaki	rak marmurkowy (Procambarus virginalis), rak luizjański (Procambarus clarkii), rak sygnałowy (Pacifastacus leniusculus), rak pręgowaty (Faxonius limosus), rak australijski yabby (Cherax destructor), Faxonius immunis, krab wełnistoręki (Eriocheir sinensis)	„raki do akwarium i oczka”, ogłoszenia, giełdy
Ślimaki	marisa (Marisa cornuarietis), żyworódka chińska (Cipangopaludina chinensis)	ślimaki do akwarium i do oczek, „na glony”
Ryby	czebaczek amurski (Pseudorasbora parva), trawianka (Perccottus glenii), bass słoneczny (Lepomis gibbosus), sumik czarny (Ameiurus melas), gambuzje (Gambusia affinis, G. holbrooki), piskorz azjatycki (Misgurnus anguillicaudatus i M. bipartitus)	oczka, ryby „przypadkiem” w partii innych, piskorze sprzedawane do akwariów zimnowodnych
Rośliny wodne i bagienne	kabomba karolińska (Cabomba caroliniana), moczarka delikatna (Elodea nuttallii), lagarosyfon (Lagarosiphon major), wywłócznik brazylijski (Myriophyllum aquaticum) i różnolistny (M. heterophyllum), pistia (Pistia stratiotes), hiacynt wodny (Eichhornia crassipes), salwinia (Salvinia molesta), ludwigia wielkokwiatowa (Ludwigia grandiflora) i L. peploides, wąkrota jaskrowata (Hydrocotyle ranunculoides), Alternanthera philoxeroides, Gymnocoronis spilanthoides, grubosz Helmsa (Crassula helmsii)	rośliny do akwarium, oczka i balii, sadzonki „od sąsiada”
Płazy i żółwie	platana szponiasta (Xenopus laevis), żaba rycząca (Lithobates catesbeianus), żółw ozdobny - czerwonolicy i żółtolicy (Trachemys scripta); na liście krajowej m.in. żółw malowany i ostrogrzbiety	sklepy akwarystyczne (platana), akwaterraria

Raki - najczęstszy problem w akwarium

Raki marmurkowy i luizjański przez lata były sprzedawane jako „raki do akwarium”. Rak marmurkowy rozmnaża się bez samca, więc jeden wypuszczony osobnik może dać początek całej populacji, a raki północnoamerykańskie przenoszą dżumę raczą, śmiertelną dla rodzimych raków. Co zrobić, jeśli taki rak już mieszka w Twoim akwarium, i jak sprawdzić gatunek przed zakupem, opisuje rak w akwarium - które gatunki wolno trzymać.

Rośliny akwariowe i do oczka - kabomba, moczarka, pistia

Rośliny to największa grupa gatunków inwazyjnych w akwarystyce, bo z małego kawałka łodygi albo jednego listka odrasta cała kępa. Kabomba karolińska i moczarka delikatna to rośliny podwodne, pistia i hiacynt wodny - popularne kiedyś rośliny pływające „do oczka i balii”. Które rośliny akwariowe są zakazane, a które bezpieczne, opisują rośliny akwariowe - kompletny poradnik, rośliny pływające w akwarium i rośliny do oczka wodnego.

Kupuj rośliny z nazwą łacińską - z hodowli albo w kubeczkach in vitro. Jeśli nie chcesz ryzykować, część akwarystów wybiera rośliny sztuczne; porównanie daje sztuczne czy żywe rośliny w akwarium.

Ślimaki - marisa i ampularie

Marisa (Marisa cornuarietis) to duży ślimak o płaskiej, zwiniętej muszli w spiralne paski, sprzedawany czasem do akwarium „na glony” albo do oczek. Jest na liście unijnej - zjada rośliny wodne i jaja innych zwierząt. Podobnie ostrożnie trzeba podchodzić do ampularii z rodzaju Pomacea, objętych w Unii przepisami o ochronie roślin. Które ślimaki są w akwarium pożyteczne, a które kłopotliwe, opisuje ślimaki w akwarium.

Ryby, płazy i żółwie

Na listach są drobne ryby, które trafiają do oczek przypadkiem - czebaczek amurski bywa dołączany do partii innych ryb, a gambuzje i bass słoneczny sprzedawano jako „ryby do stawu”. Przy oczku wodnym przyglądaj się kupowanym rybom i trzymaj się gatunków opisanych w poradniku ryby do oczka wodnego.

Uwaga na nazwy: piskorz azjatycki (Misgurnus anguillicaudatus) z listy unijnej to coś innego niż piskorek kuhla (Pangio), popularna, niewielka ryba denna do akwarium tropikalnego (ryby denne). Podobnie ludwigia wielkokwiatowa z listy to nie ta sama roślina co popularna w akwariach ludwigia rozesłana. Zawsze porównuj pełną nazwę łacińską.

Z płazów i gadów akwarysta najczęściej spotyka platanę szponiastą - małą żabę sprzedawaną w sklepach akwarystycznych - oraz żółwia czerwonolicego. Co mówią przepisy i co zrobić, gdy nie możesz dalej trzymać żółwia, opisuje żółw czerwonolicy - co mówią przepisy, a płazy - aksolotl i płazy w domu.

Masz gatunek z listy - co teraz?

1. Nie wypuszczaj i nie wyrzucaj do wody. Dotyczy to zwierząt, roślin, a nawet resztek roślin z przycinania.
2. Nie sprzedawaj i nie oddawaj znajomym. Przekazanie osobie bez zezwolenia jest zabronione dla obu stron.
3. Zabezpiecz zbiornik. Szczelna pokrywa, zatkane otwory na kable - raki i ślimaki wychodzą z wody. Akwaria z pokrywą znajdziesz w dziale akwaria i zestawy.
4. Nie dopuść do rozmnażania - oddzielaj młode i jaja, a nadmiar roślin wyrzucaj do odpadów.
5. Zadzwoń do RDOŚ i zapytaj, jakie masz możliwości: zezwolenie, azyl z wykazu GDOŚ albo podmiot, który przyjmie zwierzę.

Jak bezpiecznie oddać ryby, których nie możesz dłużej trzymać, i co zrobić z roślinami przy likwidacji oczka, opisuje oddanie ryb zamiast wypuszczenia.

Jak nie kupić gatunku inwazyjnego?

• Pytaj o nazwę łacińską - nazwy handlowe („rak niebieski”, „ślimak na glony”, „roślina do balii”) nic nie mówią o gatunku.
• Porównaj ją z aktualną listą unijną i krajową, zanim zapłacisz.
• Uważaj na ogłoszenia i „oddam za darmo” - tam najczęściej krążą gatunki, których sklepy już nie mogą sprzedawać.
• Nie zabieraj do akwarium roślin, ślimaków ani raków z dzikich wód - część jest chroniona, a część to właśnie gatunki inwazyjne.
• Zachowaj dowód zakupu z nazwą gatunku - przyda się przy każdej wątpliwości.

Gatunki inwazyjne - co zapamiętać

• Gatunków z listy inwazyjnych nie kupujesz, nie sprzedajesz, nie rozmnażasz i nie oddajesz osobom bez zezwolenia.
• Nigdy nie wypuszczaj ryb, raków, ślimaków ani roślin do stawu, rzeki czy oczka - także tych spoza listy.
• Lista jest uzupełniana; ostatnio trafiły na nią m.in. yabby, marisa, piskorz azjatycki i grubosz Helmsa.
• Przy każdym zakupie sprawdzaj nazwę łacińską; w razie wątpliwości pytaj w RDOŚ.

Następny krok: spisz nazwy łacińskie roślin i zwierząt ze swojego akwarium i oczka i porównaj je z aktualną listą. Jeśli planujesz obsadę od nowa, zacznij od poradnika akwarystyka dla początkujących, a stado bezpiecznych ryb wybierzesz z tekstu ryby ławicowe do małego akwarium; dla doświadczonych akwarystów legalną rybą z hodowli jest na przykład dyskowiec.