Ustawa o ochronie zwierząt w praktyce - najważniejsze przepisy dla opiekuna i sąsiada

Ustawa o ochronie zwierząt w skrócie

Ustawa o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997 r. zaczyna się od zdania, że zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą, a człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę (art. 1). Ustawa dotyczy wszystkich zwierząt kręgowych: domowych, gospodarskich, wykorzystywanych do pracy i rozrywki oraz dzikich. Obowiązuje w tekście jednolitym ogłoszonym w Dz.U. z 2023 r. poz. 1580, ze zmianami z lat 2025-2026 (stan na październik 2026).

Najważniejsze przepisy, z którymi spotyka się opiekun psa lub kota i jego sąsiedzi:

Przepis	Co mówi w praktyce
art. 1	zwierzę nie jest rzeczą; w sprawach, których ustawa nie reguluje, stosuje się odpowiednio przepisy o rzeczach
art. 5 i 6	każde zwierzę wymaga humanitarnego traktowania; zakaz znęcania się, z katalogiem zachowań uznanych za znęcanie
art. 7	czasowe odebranie zwierzęcia, nad którym ktoś się znęca
art. 9	obowiązki opiekuna zwierzęcia domowego i zasady trzymania na uwięzi
art. 9a	obowiązek zgłoszenia porzuconego psa lub kota
art. 10a	zakaz sprzedaży zwierząt domowych na targowiskach, rozmnażania psów i kotów w celach handlowych (z wyjątkami) i puszczania psów bez kontroli
art. 11 i 11a	obowiązki gminy wobec bezdomnych zwierząt i coroczny program opieki
art. 25	obowiązek kierowcy, który potrącił zwierzę
art. 35 i 37	kary: przestępstwa i wykroczenia

Ustawa o ochronie zwierząt 2025 i 2026 - co się zmieniło?

Od ostatniego tekstu jednolitego z 2023 r. ustawę zmieniło kilka nowelizacji. Daty sprawdzisz w Dzienniku Ustaw (stan na październik 2026):

• Zakaz hodowli zwierząt na futra (ustawa z 7 listopada 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 1696) - obowiązuje od 19 grudnia 2025 r. Zakazuje chowu i hodowli zwierząt futerkowych w celach komercyjnych, z wyjątkiem królika; dotychczasowe fermy mogą działać do 31 grudnia 2033 r.
• Nowe zasady dla schronisk (ustawa o zdrowiu zwierząt z 21 listopada 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 1795) - od 18 marca 2026 r. schronisko musi zapewnić zwierzętom opiekę, w tym weterynaryjną, oznakować psy i koty i prowadzić dokumentację, a powiatowy lekarz weterynarii kontroluje je co najmniej raz w roku.
• Płoszenie dzikich zwierząt (ustawa z 15 maja 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 737) - od 23 czerwca 2026 r. ustawa wprost mówi, że płoszenie zwierząt łownych z terenów zurbanizowanych i upraw w określonych sytuacjach nie jest znęcaniem się.
• Ustawa łańcuchowa (ustawa z 3 lipca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 1005) - zacznie obowiązywać 28 lipca 2027 r.: zakaz trzymania psów i kotów na uwięzi, zasady dla kojców i bud.
• Krajowy Rejestr Oznakowanych Psów i Kotów (KROPiK) (ustawa z 15 maja 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 755) - zasadniczo od 11 czerwca 2028 r.; część zmian w ustawie o ochronie zwierząt, między innymi definicja domu tymczasowego, wchodzi w życie wcześniej, po 6 miesiącach od ogłoszenia ustawy w czerwcu 2026 r.

W Sejmie są też kolejne projekty zmian, na przykład o ograniczeniu fajerwerków. Projekt to jeszcze nie prawo - zanim powołasz się na nowy przepis, sprawdź, czy został ogłoszony w Dzienniku Ustaw i od kiedy obowiązuje.

Jakie obowiązki ma opiekun psa i kota?

Art. 9 ustawy mówi, że kto utrzymuje zwierzę domowe, ma obowiązek zapewnić mu:

• pomieszczenie chroniące przed zimnem, upałami i opadami atmosferycznymi,
• dostęp do światła dziennego i możliwość swobodnej zmiany pozycji ciała,
• odpowiednią karmę,
• stały dostęp do wody.

Do tego dochodzą zasady trzymania na uwięzi - dziś najwyżej 12 godzin na dobę i co najmniej 3 m uwięzi, a od 28 lipca 2027 r. zakaz uwięzi dla psów i kotów. Szczegóły, wyjątki i wymogi dla kojców opisujemy w osobnym artykule o psach na łańcuchu.

Art. 10a zakazuje też puszczania psów bez możliwości ich kontroli i bez oznakowania pozwalającego ustalić właściciela - z wyjątkiem terenu prywatnego ogrodzonego tak, że pies nie może z niego wyjść. Pies biegający luzem po osiedlu bez adresówki to więc nie tylko ryzyko zaginięcia, ale i naruszenie ustawy. Jak oznakować psa i kota, wyjaśnia poradnik chip, adresówka i lokalizator.

Sprzedaż i rozmnażanie psów i kotów - co zakazuje ustawa?

• Zakaz sprzedaży zwierząt domowych na targowiskach, targach i giełdach oraz organizowania takich giełd.
• Zakaz sprzedaży psów i kotów poza miejscami ich chowu lub hodowli - nie dotyczy schronisk i organizacji ochrony zwierząt.
• Zakaz rozmnażania psów i kotów w celach handlowych - nie dotyczy hodowli zarejestrowanych w ogólnokrajowych organizacjach społecznych, które zajmują się hodowlą rasowych psów i kotów.

Dla kogoś, kto szuka psa lub kota, prostym sposobem, żeby nie wspierać nielegalnego rozmnażania, jest adopcja ze schroniska albo fundacji.

Porzucenie zwierzęcia - co mówi ustawa?

Porzucenie zwierzęcia, w szczególności psa lub kota, przez właściciela albo opiekuna ustawa zalicza do znęcania się (art. 6 ust. 2 pkt 11). To przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do 3 lat. Z kolei każdy, kto napotka porzuconego psa lub kota, zwłaszcza pozostawionego na uwięzi, ma obowiązek powiadomić najbliższe schronisko, straż gminną albo Policję (art. 9a). Co robić krok po kroku, opisujemy w artykule ranne albo bezdomne zwierzę - kogo wezwać.

Ustawa definiuje też zwierzęta bezdomne: to zwierzęta domowe lub gospodarskie, które uciekły, zabłąkały się albo zostały porzucone, a nie da się ustalić ich właściciela ani innej osoby, pod której opieką trwale pozostawały.

Koty wolno żyjące a ustawa o ochronie zwierząt

Koty wolno żyjące ustawa wymienia osobno: gminny program opieki nad zwierzętami bezdomnymi musi obejmować opiekę nad wolno żyjącymi kotami, w tym ich dokarmianie (art. 11a ust. 2 pkt 2). Dokarmianie kotów nie jest więc niczym zakazanym przez tę ustawę - a regulamin wspólnoty czy spółdzielni to osobna sprawa, którą warto wyjaśnić z zarządcą. Jak mądrze pomagać kotom osiedlowym, opisują poradnik koty wolno żyjące zimą i nasz artykuł domek dla kotów wolno żyjących.

Co musi zrobić gmina?

Zapobieganie bezdomności zwierząt, opieka nad bezdomnymi zwierzętami i ich wyłapywanie to zadania własne gminy (art. 11). Rada gminy co roku, do 31 marca, uchwala program opieki nad zwierzętami bezdomnymi. Program obejmuje między innymi miejsce w schronisku, opiekę nad kotami wolno żyjącymi, obligatoryjną sterylizację albo kastrację zwierząt w schroniskach, poszukiwanie właścicieli i całodobową opiekę weterynaryjną przy zdarzeniach drogowych z udziałem zwierząt. Odławiać bezdomne zwierzęta wolno tylko na podstawie tej uchwały i tylko z zapewnionym miejscem w schronisku.

Uchwałę znajdziesz w BIP gminy. Przyda się, gdy szukasz zaginionego zwierzęcia - zobacz artykuł zaginął pies lub kot - gdzie zgłosić - albo gdy trzeba pomóc rannemu zwierzęciu.

Potrącenie zwierzęcia - obowiązek kierowcy

Kierowca, który potrącił zwierzę, ma obowiązek w miarę możliwości zapewnić mu pomoc albo zawiadomić jedną ze służb wymienionych w ustawie, takich jak Policja, straż gminna, lekarz weterynarii czy organizacja ochrony zwierząt (art. 25). Naruszenie tego obowiązku to wykroczenie z art. 37 ustawy. Co zrobić po potrąceniu sarny albo dzika, opisujemy w artykule ranne dzikie zwierzę - kogo wezwać.

Jakie kary przewiduje ustawa o ochronie zwierząt?

• Znęcanie się i zabicie zwierzęcia z naruszeniem ustawy - kara pozbawienia wolności do 3 lat; przy szczególnym okrucieństwie od 3 miesięcy do 5 lat. Sąd może orzec zakaz posiadania zwierząt od roku do 15 lat i orzeka nawiązkę od 1000 zł do 100 000 zł na cel związany z ochroną zwierząt (art. 35).
• Wykroczenia, na przykład naruszenie obowiązków z art. 9 czy zakazów z art. 10a - kara aresztu albo grzywny, z możliwym przepadkiem zwierzęcia i nawiązką do 1000 zł (art. 37).
• Hodowla zwierząt futerkowych wbrew zakazowi - przy ukaraniu za to wykroczenie sąd może orzec zakaz posiadania zwierząt na okres od roku do 5 lat.

Nadzór nad przestrzeganiem ustawy sprawuje Inspekcja Weterynaryjna, a organizacje ochrony zwierząt mogą współdziałać z nią, z Policją i z prokuraturą w ujawnianiu i ściganiu przestępstw (art. 34a i art. 40). Gdzie i jak zgłosić krzywdę zwierzęcia, opisujemy w osobnym artykule o znęcaniu się nad zwierzętami.

Gdzie znaleźć aktualny tekst ustawy?

1. Wejdź do Internetowego Systemu Aktów Prawnych (ISAP) na stronie Sejmu i wyszukaj „ustawa o ochronie zwierząt”.
2. Otwórz ostatni tekst jednolity - dziś to Dz.U. z 2023 r. poz. 1580.
3. Sprawdź listę zmian ogłoszonych po tekście jednolitym - przy ustawie wymienione są akty zmieniające z datami wejścia w życie.
4. Czytaj datę wejścia w życie, nie datę uchwalenia. Ustawa łańcuchowa jest w Dzienniku Ustaw od lipca 2026 r., ale obowiązuje od lipca 2027 r.

Jak pomagamy w Fundacji NaszeZoo.pl?

Ogólnopolska Fundacja NaszeZoo.pl od 2015 roku pomaga bezdomnym zwierzętom. Prowadzimy w Poznaniu azyl dla kotów Kłaczkowo, przez dlaSchroniska.pl ułatwiamy przekazywanie darów schroniskom w całej Polsce i uczymy odpowiedzialnej opieki. Nie prowadzimy interwencji ani nie odbieramy zwierząt - w sprawach z tego artykułu właściwe są służby i organizacje, które opisujemy wyżej. Jeśli chcesz wesprzeć zwierzęta, które już są pod opieką, zobacz, jak możesz nas wesprzeć.

Ustawa o ochronie zwierząt - co zapamiętać

• Zwierzę nie jest rzeczą - ustawa nakłada na opiekuna obowiązek schronienia, karmy i stałego dostępu do wody.
• Znęcanie się, w tym porzucenie i rażące zaniedbanie, to przestępstwo zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.
• Porzuconego psa lub kota masz obowiązek zgłosić schronisku, straży gminnej albo Policji.
• Gmina odpowiada za bezdomne zwierzęta i koty wolno żyjące, w tym ich dokarmianie - program znajdziesz w BIP.
• Ustawa łańcuchowa obowiązuje od 28 lipca 2027 r., a rejestr KROPiK zasadniczo od 11 czerwca 2028 r.

Następny krok: znajdź w BIP swojej gminy aktualny program opieki nad zwierzętami bezdomnymi - dowiesz się z niego, które schronisko i która lecznica pomagają zwierzętom w Twojej okolicy.

Stan przepisów: październik 2026.