Wędzidło i ogłowie: jak dopasować, żeby koń nie walczył z wędzidłem

Wędzidło dobierasz w trzech krokach: rozmiar do szerokości pyska, rodzaj do wyszkolenia konia i ręki jeźdźca, a potem dopasowanie w ogłowiu tak, żeby w kącikach pyska tworzyły się jedna-dwie zmarszczki. Koń, który otwiera pysk, przekłada język nad wędzidłem albo rzuca głową, najczęściej nie potrzebuje ostrzejszego wędzidła, tylko kontroli zębów, lepiej dopasowanego ogłowia albo spokojniejszej ręki. Ten poradnik przeprowadzi Cię przez rodzaje wędzideł, pomiar i dopasowanie.

Co to jest wędzidło i jak działa?

Wędzidło to metalowy albo syntetyczny ustnik, który leży w pysku konia w miejscu, gdzie nie ma zębów: między siekaczami a zębami przedtrzonowymi. Przez wodze jeździec przekazuje nim sygnały: wędzidło naciska na język, kąciki pyska i dziąsła na żuchwie. Wędzidła dźwigniowe, takie jak munsztuk, działają dodatkowo przez łańcuszek pod brodą i nacisk na potylicę.

Łagodność wędzidła zależy w największym stopniu od ręki jeźdźca. Najdelikatniejszy ustnik w twardej, szarpiącej ręce boli bardziej niż mocniejsze wędzidło w ręce spokojnej i elastycznej.

Rodzaje wędzideł: który wybrać?

Wędzidła różnią się ustnikiem (łamane, podwójnie łamane, proste) i kółkami albo bocznikami po bokach. Poniżej najczęstsze rodzaje wędzideł i to, komu zwykle się sprawdzają:

Rodzaj wędzidła	Jak działa	Komu się zwykle sprawdza
jednokrotnie łamane	przegub pośrodku; przy mocniejszym napięciu wodzy ustnik układa się w literę V i naciska na język i kąciki	klasyczny wybór do rekreacji i nauki jazdy, przy spokojnej ręce jeźdźca
podwójnie łamane (z ogniwem środkowym)	dwa przeguby i małe ogniwo pośrodku; ustnik lepiej układa się na języku	koniom, którym przeszkadza pojedynczy przegub, np. z mniejszą przestrzenią w pysku
proste, nierozłamane	jednolity ustnik, często z tworzywa albo gumy; nacisk rozkłada się na cały język	młodym koniom i koniom wrażliwym; nie pozwala na wyraźne działanie jedną wodzą
z kółkami oliwkowymi	kółka zakończone pogrubieniem jak oliwka; wędzidło stabilnie leży w pysku i nie przycina kącików	koniom, które nie lubią ruchomego wędzidła
z luźnymi kółkami	kółka obracają się w ustniku; wędzidło jest ruchome, koń chętniej je żuje	koniom, które za mocno opierają się na wędzidle
z bocznikami	pionowe boczniki przy kółkach nie pozwalają wędzidłu przesunąć się w bok w pysku i pomagają przy skręcaniu	młodym koniom w nauce i dzieciom na kucach
munsztuk i pelham	wędzidła dźwigniowe z łańcuszkiem pod brodą; działają mocniej i na więcej miejsc naraz	doświadczonym jeźdźcom z pewną ręką, np. w ujeżdżeniu na wyższym poziomie; nie do nauki jazdy

Dla większości koni rekreacyjnych punktem wyjścia jest zwykłe wędzidło jednokrotnie albo podwójnie łamane, z kółkami oliwkowymi albo luźnymi. Zmieniaj je dopiero wtedy, gdy wiesz, jaki problem chcesz rozwiązać.

Osobną grupą są ogłowia bezwędzidłowe, które działają przez nacisk na nos i policzki. Nie każde jest łagodne: hackamore mechaniczny działa dźwignią i potrafi mocno uciskać nos. Takie ogłowie warto wprowadzać pod okiem trenera.

Z czego są wędzidła?

• Stal nierdzewna: trwała, łatwa do utrzymania w czystości, najczęstsza.
• Stopy z dodatkiem miedzi: mają nieco inny smak niż stal; część koni chętniej je żuje.
• Tworzywo i guma: lekkie i miękkie, często w wędzidłach prostych; koń może je przegryźć, więc sprawdzaj je szczególnie uważnie.

Niezależnie od materiału wędzidło ma być gładkie, bez zadziorów, ostrych krawędzi i luzów w przegubach, które mogą przyciąć język albo wargi.

Jak dobrać rozmiar wędzidła?

Rozmiar wędzidła to szerokość ustnika między kółkami, podawana w centymetrach. Najprościej zmierzyć pysk konia sznurkiem albo patyczkiem z zaznaczonymi kącikami pyska, a potem zmierzyć ten odcinek miarką, albo przymierzyć wędzidło, które pasuje, i zmierzyć jego ustnik.

1. Zmierz szerokość pyska. Sznurek z węzłem przy jednym kąciku, przełożony przez pysk w miejscu, gdzie leży wędzidło; zaznacz drugi kącik.
2. Dodaj zapas. Ustnik powinien wystawać z każdej strony pyska o ok. pół centymetra. Przy luźnych kółkach zapas bywa nieco większy, żeby kółka nie przycinały kącików.
3. Przymierz. Załóż wędzidło i sprawdź, czy nie jest za ciasne (wciska kąciki, kółka uciskają policzki) ani za szerokie (przesuwa się w pysku na boki, a przegub opada na zęby).
4. Sprawdź grubość. Grubsze wędzidło nie zawsze jest łagodniejsze. Koń z niewielką przestrzenią w pysku i dużym językiem często woli cieńsze, bo grube nie mieści mu się wygodnie.

Orientacyjnie kuce (wzrost poszczególnych ras zbiera przegląd rasy koni w Polsce) noszą wędzidła ok. 10,5–11,5 cm, konie średniej wielkości ok. 12,5 cm, a duże konie ok. 13,5–14,5 cm, ale to tylko punkt wyjścia, bo pysk mierzy się u konkretnego konia.

Ogłowie dla konia: jak je dopasować?

Ogłowie trzyma wędzidło w pysku i składa się z potylicznika (pasek za uszami), naczółka (na czole), pasków policzkowych, podgardla, nachrapnika i wodzy. Dobrze dopasowane ogłowie nigdzie nie uciska i nie przesuwa się przy ruchu głową.

• Wysokość wędzidła: ustawiasz paskami policzkowymi: w kącikach pyska jedna-dwie delikatne zmarszczki. Za nisko wędzidło obija się o siekacze, za wysoko ciągnie kąciki.
• Podgardle: między paskiem a ganaszem, czyli tylną krawędzią żuchwy, mieści się szerokość dłoni. Zbyt ciasne uciska gardło, gdy koń opuszcza głowę.
• Naczółek: na tyle długi, żeby nie ściągał potylicznika na nasadę uszu.
• Nachrapnik polski: leży ok. dwa palce poniżej kości policzkowej, a pod nim mieszczą się płasko dwa palce, tak jak przy kantarze.
• Nachrapnik hanowerski: leży niżej, ale zawsze na twardej kości nosowej, wyraźnie nad nozdrzami, nigdy na miękkiej części nosa, bo utrudnia wtedy oddychanie.

Te same zasady pomiaru pod paskami stosujesz przy kantarze. Opisuje je poradnik kantar i uwiąz. Konia nie wiąże się nigdy za wędzidło ani wodze, tylko za kantar, i w kantarze, a nie w ogłowiu, jedzie też w przyczepie. Jak przygotować go do drogi, opisuje transport konia przyczepą.

Jak założyć ogłowie z wędzidłem: krok po kroku

1. Przygotuj konia. Zdejmij kantar z głowy i zapnij go na szyi konia, żeby mieć nad nim kontrolę.
2. Ogrzej wędzidło zimą. Zimny metal w pysku jest nieprzyjemny, więc potrzymaj wędzidło chwilę w dłoni.
3. Podaj wędzidło. Stań z lewej strony głowy, potylicznik trzymaj prawą ręką nad nosem konia, wędzidło na płaskiej lewej dłoni. Gdy koń nie otwiera pyska, wsuń kciuk w kącik pyska, w miejsce bez zębów.
4. Załóż potylicznik. Przełóż go delikatnie za uszy, jedno po drugim, i wyciągnij grzywkę na naczółek.
5. Zapnij paski. Najpierw podgardle, potem nachrapnik, i sprawdź wszystkie miejsca z poprzedniej sekcji.
6. Zdejmuj powoli. Odepnij nachrapnik i podgardle, zsuń potylicznik i poczekaj, aż koń sam wypuści wędzidło. Wyrwane wędzidło uderza w zęby i uczy konia unikać ogłowia.

Koń walczy z wędzidłem: co może być przyczyną?

Koń „walczy z wędzidłem”, gdy otwiera pysk, przekłada język nad wędzidło albo wysuwa go bokiem, rzuca głową, zgrzyta zębami, chowa się za wędzidło albo przeciwnie, mocno na nim wisi. To sygnał, że coś mu przeszkadza. Najczęstsze przyczyny, w kolejności, w jakiej warto je sprawdzić:

1. Zęby. Ostre krawędzie zębów, zęby wilcze i stany zapalne w pysku sprawiają, że nawet dobrze dobrane wędzidło boli. Kontrola zębów u lekarza to pierwszy krok. O objawach pisze poradnik zęby konia.
2. Dopasowanie. Za szerokie, za wąskie, za nisko albo za wysoko zawieszone wędzidło, zbyt ciasny nachrapnik.
3. Ręka i szkolenie. Szarpanie wodzami, stały twardy kontakt, niejasne sygnały. Pomoże trener, który popatrzy na jazdę z ziemi.
4. Ból w innym miejscu. Źle dopasowane siodło, ból grzbietu albo kulawizna też potrafią objawiać się niepokojem głowy i pyska. Wtedy potrzebny jest lekarz weterynarii.
5. Dopiero potem wędzidło. Gdy wszystko inne jest w porządku, spróbuj innego ustnika, najlepiej pożyczonego do testu, zanim kupisz.

Jak dbać o wędzidło i ogłowie?

• Po każdej jeździe opłucz wędzidło czystą wodą, zanim zaschną na nim resztki paszy i śliny.
• Co jakiś czas obejrzyj przeguby i miejsca przy kółkach: zadziory, pęknięcia i luzy to powód do wymiany wędzidła.
• Skórzane ogłowie czyść z potu i brudu, a potem natłuszczaj preparatem do skóry; sprawdzaj szwy i dziurki przy sprzączkach.
• Wieszaj ogłowie na wieszaku, który nie zgina potylicznika, z dala od wilgoci i myszy.

Na zawodach dozwolone wędzidła i ogłowia określa regulamin danej dyscypliny, więc przed startem sprawdź jego aktualną wersję. Kupując konia, zapytaj sprzedającego, na jakim wędzidle koń chodzi: przyda się to przy pierwszych jazdach; pozostałe pytania przed zakupem zbiera pierwszy własny koń. Akcesoria dla koni pojawią się w dziale akcesoria dla konia, który kompletujemy, a zasady codziennej opieki zbiera kompletny poradnik opieki nad koniem.

Wędzidło: co zapamiętać

• Wędzidło wystaje z pyska ok. pół centymetra z każdej strony, a w kącikach są jedna-dwie zmarszczki.
• Punkt wyjścia w rekreacji to wędzidło łamane albo podwójnie łamane z oliwkami lub luźnymi kółkami.
• Nachrapnik: dwa palce poniżej kości policzkowej i dwa palce płasko pod paskiem.
• Koń walczący z wędzidłem: najpierw zęby i dopasowanie, potem ręka jeźdźca, na końcu zmiana ustnika.
• Ostrzejsze wędzidło nie rozwiązuje problemu, tylko go ukrywa.

Następny krok: przy najbliższym czyszczeniu sprzętu zmierz wędzidło swojego konia i sprawdź zmarszczki w kącikach pyska oraz dwa palce pod nachrapnikiem.