Psy ratownicze, rodzaje, praca nosem i jak nim zostać

Czym zajmują się psy ratownicze?

Psy ratownicze to wyszkolone psy, które pomagają ludziom szukać i ratować zaginionych oraz poszkodowanych, pracując przede wszystkim nosem. Najczęściej dzieli się je według środowiska pracy na psy gruzowe, lawinowe, wodne i terenowe (polowe), a prowadzi je przeszkolony przewodnik, z którym tworzą zgrany zespół.

Pies nie zastępuje ratowników, tylko robi to, czego człowiek i sprzęt nie potrafią: w kilka minut sprawdza teren, pod którym albo na którym może być ukryty człowiek, i wskazuje miejsce zapachu. Dzięki temu akcja rusza tam, gdzie naprawdę jest poszkodowany, a nie na oślep.

W Polsce psy ratownicze szkolą i wystawiają do pracy między innymi górskie służby ratownicze, ochotnicze straże pożarne, grupy poszukiwawczo-ratownicze i organizacje ratownictwa wodnego. Ich przewodnicy to zwykle wolontariusze, którzy poświęcają na szkolenie lata, a sam pies musi przejść egzaminy dopuszczające go do działań.

Przewaga psa nad sprzętem jest prosta: nos. Tam, gdzie kamery termowizyjne i czujniki gubią się wśród gruzu, śniegu albo gęstej roślinności, pies w kilka minut sprawdza obszar, który grupie ludzi zająłby godziny. Dlatego dobrze dobrany zespół przewodnika z psem bywa najszybszym sposobem na zawężenie miejsca poszukiwań, zanim ruszy ciężki sprzęt.

Rodzaje psów ratowniczych: gruzowe, lawinowe, wodne i terenowe

Psy ratownicze specjalizują się w konkretnym środowisku, bo każde wymaga innej pracy nosem, kondycji i odwagi. Najczęściej spotkasz cztery grupy:

Rodzaj	Gdzie pracuje	Co robi
Gruzowy	zawalone budynki, gruzowiska po katastrofach	przeszukuje rumowisko i wskazuje miejsce, pod którym wyczuwa człowieka
Lawinowy	ośnieżone stoki gór po zejściu lawiny	lokalizuje zasypanych pod warstwą śniegu, zanim zabraknie im powietrza
Wodny	jeziora, rzeki, akweny	pomaga ratownikom z łodzi albo z brzegu, holuje i wskazuje tonącego
Terenowy (polowy)	lasy, łąki, tereny otwarte	przeszukuje duży obszar i tropi zapach zaginionej osoby

Część psów łączy specjalności, ale większość pracuje głównie w jednym środowisku, bo trening i egzaminy są pod nie dobrane. Niezależnie od rodzaju łączy je jedno: pracują dla zabawy i nagrody, a odnalezienie człowieka jest dla nich wygraną grą, nie przykrym obowiązkiem.

Każde z tych środowisk stawia inne wymagania. Pies gruzowy musi spokojnie poruszać się po niestabilnym rumowisku, w kurzu i hałasie, i nie bać się wchodzenia w ciasne szczeliny. Pies lawinowy pracuje w mrozie i kopie w śniegu, często dowożony na miejsce skuterem albo kolejką, więc musi być odporny na nietypowy transport. Pies wodny pokonuje duże dystanse wpław i potrafi holować człowieka, a terenowy przeszukuje godzinami rozległe lasy i łąki. To dlatego jednego psa szkoli się zwykle pod jedną specjalność.

Jak pies odnajduje człowieka? Praca nosem

Pies ratowniczy opiera się na węchu, który jest u psa nieporównanie czulszy niż u człowieka. Jak dokładnie pies „widzi” świat zapachem, tłumaczy poradnik węch psa. W ratownictwie wykorzystuje się dwa główne sposoby szukania:

• Zapach rozproszony w powietrzu: pies idzie pod wiatr i podąża za chmurą zapachu człowieka, aż dojdzie do jego źródła. Tak pracują najczęściej psy gruzowe i terenowe.
• Trop na ziemi: pies podąża konkretnym śladem pozostawionym przez osobę, krok po kroku. Przydaje się, gdy znany jest punkt, z którego ktoś zaginął.

Gdy pies znajdzie człowieka, sygnalizuje to w wyuczony sposób, na przykład uporczywym szczekaniem w miejscu albo powrotem do przewodnika i zaprowadzeniem go na miejsce. To sygnał dla ludzi, gdzie kopać albo nurkować. Całość opiera się na zaufaniu między psem a przewodnikiem, budowanym przez lata wspólnej pracy.

Na skuteczność psa wpływają warunki: wiatr, temperatura, wilgotność i ukształtowanie terenu zmieniają, jak zapach się rozchodzi i gdzie się zbiera. Dlatego przewodnik musi umieć „czytać” teren razem z psem i tak poprowadzić przeszukanie, żeby pies miał szansę złapać trop. Pies pracuje też w seriach z przerwami, bo intensywne węszenie jest dla niego dużym wysiłkiem i szybko męczy.

Czy rasa decyduje o tym, że pies zostanie ratownikiem?

Nie decyduje jedna „rasa ratownicza”, tylko charakter i predyspozycje konkretnego psa. Sprawdzają się psy zdrowe, wytrzymałe, odważne, z silnym popędem do zabawy i pracy, które lubią kontakt z człowiekiem i nie zrażają się trudnym terenem. Wielkość i typ dobiera się do zadania: inny pies wejdzie w ciasną szczelinę w gruzie, inny pociągnie człowieka w wodzie.

Często spotyka się w tej roli psy pasterskie i aportujące o stabilnej psychice, ale o przydatności decyduje ocena indywidualna, a nie metryka. Jeśli interesują Cię cechy poszczególnych ras i to, do czego były hodowane, zajrzyj do przeglądu ras psów. Pamiętaj, że pies ratowniczy to przede wszystkim lata wspólnego treningu, a nie sam wybór szczeniaka „pod kątem rasy”.

Nie bez znaczenia jest też rasowy rodowód: w ratownictwie liczy się sprawny, zdrowy pies, a nie papiery, więc w roli ratownika spotyka się również mieszańce i psy adoptowane, jeśli mają odpowiedni charakter i kondycję. Organizacje zwykle oceniają psa testami temperamentu, zanim w ogóle zaczną z nim poważny trening, bo lepiej sprawdzić predyspozycje na początku niż po dwóch latach pracy.

Jak zostać przewodnikiem psa ratowniczego?

To droga dla ludzi gotowych na lata regularnego szkolenia, zwykle jako wolontariat w organizacji ratowniczej. Kolejność bywa różna w zależności od grupy, ale schemat jest podobny:

1. Znajdź organizację i dopytaj o zasady. Psy ratownicze szkolą między innymi górskie służby ratownicze, ochotnicze straże pożarne i grupy poszukiwawczo-ratownicze. Zasady naboru, wymagania wobec psa i przewodnika oraz rodzaje egzaminów sprawdź bezpośrednio u wybranej organizacji, bo to one certyfikują zespoły.
2. Oceń predyspozycje psa. Instruktorzy ocenią, czy pies ma zdrowie, charakter i motywację do tej pracy. Nie każdy pies, nawet bardzo kochany, się do niej nadaje, i to normalne.
3. Przejdźcie szkolenie razem. Trening psa i przewodnika trwa zwykle lata i obejmuje posłuszeństwo, pracę węchową, oswojenie z trudnym terenem i współpracę w zespole.
4. Zdajcie egzaminy dopuszczające. Zanim zespół pojedzie na akcję, musi zaliczyć egzaminy potwierdzające gotowość. Dopuszczenie zwykle trzeba okresowo odnawiać.

Zanim zdecydujesz się na tę drogę, warto na spokojnie porozmawiać z czynnymi przewodnikami i zobaczyć trening na własne oczy. To duże zobowiązanie czasowe dla całej rodziny, a nie weekendowe hobby.

Trzeba też z góry przyjąć, że szkolenie kosztuje: czas na regularne treningi i wyjazdy, dojazdy, sprzęt i opiekę weterynaryjną nad sprawnym, obciążonym pracą psem. W zamian dostajesz coś, czego nie kupisz: psa o ogromnej kondycji psychicznej, zgranego z Tobą do tego stopnia, że rozumiecie się bez słów. Dla wielu przewodników to właśnie ta więź, a nie same akcje, jest sednem tej pracy.

Czy mój pies może być ratownikiem? Praca nosem na co dzień

Większość psów domowych nie zostanie certyfikowanymi psami ratowniczymi i nie ma w tym nic złego. Za to pasję do szukania nosem, na której opiera się praca ratownicza, możesz dać psu w domu i na spacerze, bo węszenie męczy i uszczęśliwia niemal każdego psa.

Najprościej zacząć od sportu węchowego: jak go wprowadzić krok po kroku, opisuje poradnik o noseworku, a pomysły na węchowe zajęcia poza domem znajdziesz w tekście o spacerze węchowym. W mieszkaniu świetnie sprawdza się chowanie przysmaków i mata węchowa oraz inne sposoby na nudę. To bezpieczna, radosna namiastka pracy, która zmęczy psa bardziej niż długi spacer.

Psy ratownicze, co zapamiętać

• Psy ratownicze szukają i ratują ludzi, pracując głównie nosem; dzieli się je na gruzowe, lawinowe, wodne i terenowe.
• Pies działa w zespole z przeszkolonym przewodnikiem, a odnalezienie człowieka traktuje jak wygraną grę.
• O przydatności decyduje charakter i predyspozycje konkretnego psa, a nie sama rasa.
• Zostanie przewodnikiem to lata wolontariatu, szkolenia i egzaminów w organizacji ratowniczej.
• Zwykły pies domowy nie musi być ratownikiem, żeby cieszyć się pracą nosem: wystarczy nosework i zabawy węchowe.

Następny krok: jeśli chcesz spróbować, zacznij od prostej zabawy węchowej na najbliższym spacerze, a jeśli myślisz poważnie o ratownictwie, odezwij się do organizacji ratowniczej w Twojej okolicy i zapytaj o pokazowy trening.