Jerzyki i wróble pod dachem: co wolno przy remoncie i ociepleniu budynku

Jerzyki, wróble i jaskółki, które gniazdują w szczelinach i pod okapami budynków, są w Polsce pod ochroną gatunkową. Nie wolno niszczyć ich zajętych gniazd, jaj ani piskląt, a prace planuje się poza sezonem lęgowym; zamknięcie szczelin, z których korzystają ptaki, wymaga zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska (RDOŚ) o każdej porze roku. Poniżej: jak rozpoznać jerzyki, co mówią przepisy i jak przeprowadzić remont albo ocieplenie, żeby ptaki miały gdzie wrócić.

Jerzyki: jak je rozpoznać i czym różnią się od jaskółek?

Jerzyk to ptak, który prawie całe życie spędza w powietrzu. Jest ciemnobrązowy, z daleka prawie czarny, z małą jasną plamą na gardle. Ma długie, wąskie skrzydła w kształcie sierpa i krótki ogon. W czerwcowe i lipcowe wieczory jerzyki krążą stadami nad dachami i wydają przenikliwe, wysokie piski. Na drutach ani na ziemi nie siadają: lądują tylko w gnieździe.

Cecha	Jerzyk	Jaskółka oknówka	Jaskółka dymówka
Kolor	cały ciemnobrązowy, jasne gardło	granatowo-czarny wierzch, białe podbrzusze i biały kuper	granatowy wierzch, rdzawe czoło i gardło
Skrzydła i ogon	długie, sierpowate; krótki ogon	krótszy, lekko wcięty ogon	długie „widełki” ogona
Czy siada na drutach	nigdy	tak	tak
Gdzie gniazduje	w szczelinach pod dachem, w stropodachach, za obróbkami	gniazdo z błota pod okapem, na zewnątrz	gniazdo z błota w oborach, stajniach, garażach

Jerzyki gniazdują w koloniach, często w tych samych szczelinach przez wiele lat. Gniazda zwykle nie widać: to płaska miseczka z piór i źdźbeł sklejonych śliną, schowana głęboko w otworze. Dlatego o kolonii jerzyków na bloku mieszkańcy często dowiadują się dopiero wtedy, gdy rusza ocieplenie.

Jakie jeszcze ptaki gniazdują w budynkach?

• Wróble: szpary pod dachówkami, za rynną, otwory wentylacyjne; gniazdo to bezładna kula z traw. Więcej o nich w karcie wróbel, jak wygląda i jak mu pomóc.
• Jaskółki oknówki: półkuliste gniazda z błota przyklejone pod okapem albo balkonem, często kilka obok siebie.
• Kawki: kominy, wnęki i otwory w starszych budynkach, wieże kościołów.
• Sikory i kopciuszki: otwory w murze, skrzynki od rolet, puste przestrzenie za okładziną.
• Gołębie: parapety, balkony, wnęki; dla nich obowiązują nieco inne zasady, opisane w poradniku gołębie na balkonie.
• Nietoperze: to nie ptaki, ale też chronione i też mieszkają w stropodachach i szczelinach; przy ociepleniu dotyczy ich to samo. Jak dać im zastępcze schronienie, opisuje budka dla nietoperzy.

Co mówią przepisy o gniazdach ptaków w budynkach?

Większość dzikich ptaków w Polsce jest objęta ochroną gatunkową na podstawie ustawy o ochronie przyrody i rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Jerzyk, wróbel, mazurek, oknówka, dymówka, kawka i sikory są objęte ochroną ścisłą. Dla nich oznacza to, że nie wolno ich łapać, zabijać, przetrzymywać w domu ani niszczyć zajętych gniazd, jaj i piskląt, a przy gniazdach w okresie lęgowym i w miejscach noclegu nie wolno ich umyślnie płoszyć ani niepokoić. Zakazy obejmują też niszczenie miejsc rozrodu i umyślne zamykanie dostępu do schronień, czyli szczelin, w których ptaki co roku wyprowadzają lęgi, i obowiązują przez cały rok, także gdy ptaków akurat nie ma.

• Zajęte gniazdo (z jajami albo pisklętami): nie wolno go usunąć, zamurować ani zasłonić, także gdy przeszkadza.
• Puste gniazdo poza sezonem: przepisy dopuszczają usuwanie gniazd ptaków z budynków bez zezwolenia tylko od 16 października do końca lutego i tylko wtedy, gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa albo sanitarne. Samo usunięcie gniazda to jednak nie to samo, co zamknięcie szczeliny: na to potrzebne jest zezwolenie.
• Prace przy gniazdach w sezonie albo zamknięcie miejsc lęgowych: potrzebne jest zezwolenie, które wydaje regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ). W zezwoleniu zwykle są warunki: termin prac, nadzór ornitologa, budki zastępcze.

Przepisy i listy gatunków się zmieniają, dlatego przed pracami zapytaj w regionalnej dyrekcji ochrony środowiska (RDOŚ), czego wymaga Twój przypadek. Niszczenie gniazd chronionych ptaków jest wykroczeniem: RDOŚ może zawiadomić policję, a nadzór budowlany może wstrzymać roboty.

Remont i ocieplenie budynku z jerzykami: krok po kroku

Najwięcej miejsc lęgowych jerzyków i wróbli znika przy termomodernizacji bloków: szczeliny pod dachem i w stropodachu zostają szczelnie zamknięte. Da się tego uniknąć bez opóźniania prac, jeśli zaplanujesz je z wyprzedzeniem.

1. Sprawdź budynek przed sezonem. Zanim zarządca zamówi ocieplenie, ktoś musi wiedzieć, czy na budynku są gniazda. Najprościej: obserwacja w maju i czerwcu, wieczorem, gdy jerzyki wlatują do szczelin. Przy większych budynkach zleca się ekspertyzę ornitologiczną.
2. Zaplanuj prace poza sezonem lęgowym. Roboty przy dachu, stropodachu i elewacji najbezpieczniej prowadzić jesienią i zimą, gdy ptaków nie ma albo nie gniazdują. Termin poza sezonem nie zwalnia jednak z zezwolenia, jeśli szczeliny z gniazdami mają zostać zamknięte.
3. Wystąp o zezwolenie, zanim zamkniesz szczeliny. Zezwolenie RDOŚ jest potrzebne, gdy prace zamkną miejsca lęgowe, także jesienią i zimą, oraz przy każdej pracy przy gniazdach w sezonie. Wniosek zawiera opis budynku, gatunków, terminu prac i proponowanych budek zastępczych. Nie zaczynaj robót przed decyzją.
4. Zaplanuj budki zastępcze w tym samym miejscu. Jerzyki wracają do tego samego budynku, więc skrzynki wiesza się na tej samej ścianie, wysoko pod dachem, albo wbudowuje w warstwę ocieplenia. Dla wróbli: budki wielokomorowe pod okapem.
5. Zostaw wloty tam, gdzie to możliwe. Część szczelin w stropodachu można zachować, zakładając kratki z otworem wlotowym zamiast pełnej siatki. Uzgodnij to z projektantem.
6. Pilnuj terminów na budowie. Rusztowanie postawione w maju przy zajętych szczelinach to najczęstszy konflikt. Jeśli widzisz, że ekipa zamyka szczeliny z gniazdami, zgłoś to zarządcy, a gdy to nie pomaga, do RDOŚ.
7. Po remoncie sprawdź, czy budki są zajęte. Jerzyki potrafią przenieść się do nowych skrzynek dopiero po sezonie albo dwóch. Budek wysoko na bloku zwykle się nie czyści co roku; zasady opisuje czyszczenie budek lęgowych.

Wymiary, otwory i sposób montażu budek dla jerzyków i wróbli na bloku zebraliśmy w poradniku budka lęgowa dla ptaków.

Gniazdo w rolecie, kratce wentylacyjnej albo pod okapem: co zrobić?

• W sezonie lęgowym poczekaj. Lęg jerzyków, wróbli czy jaskółek trwa kilka tygodni. Gdy młode wylecą, gniazdo przestaje być zajęte. Zanim po sezonie zamkniesz otwór, zapytaj w RDOŚ, czy potrzebujesz zezwolenia: samo usunięcie gniazda przepisy dopuszczają tylko od 16 października do końca lutego, ze względów bezpieczeństwa albo sanitarnych.
• Roleta albo skrzynka rolety. Nie opuszczaj i nie podnoś rolety, za którą jest gniazdo, jeśli możesz tego uniknąć. Po sezonie, po rozmowie z RDOŚ, szczelinę można zamknąć szczotką albo listwą.
• Kratka wentylacyjna. Ptaki w przewodzie kominowym albo wentylacyjnym to ryzyko także dla Ciebie. Po sezonie załóż kratkę z drobnym oczkiem, a jeśli korzystały z niego ptaki, najpierw zapytaj w RDOŚ o zasady; jeśli ptak utknął w przewodzie, wezwij kominiarza albo straż, nie rozbieraj przewodu sam.
• Gniazda oknówek nad oknem. Zamiast strącać gniazda, przykręć pod nimi wąską deskę albo półkę, co najmniej pół metra niżej, żeby nie utrudniała ptakom wlotu. Deska zbierze odchody, a ptaki zostaną.

Znalazłem jerzyka na ziemi: co zrobić?

Jerzyk na chodniku albo balkonie zwykle nie jest „zmęczony”. To najczęściej młody ptak, który za wcześnie wypadł ze szczeliny, albo dorosły, osłabiony albo ranny. Jerzyki mają bardzo krótkie nogi i jedzą wyłącznie owady łapane w locie, więc w domu nie da się ich ani wykarmić, ani „nauczyć latać”.

1. Nie podrzucaj ptaka w górę. Osłabiony jerzyk spadnie i jeszcze bardziej się poturbuje.
2. Przełóż go do kartonu. Karton z otworami, wyłożony ręcznikiem, w ciemnym i cichym miejscu, z dala od psa, kota i dzieci.
3. Nie karm i nie pój go na siłę. Chleb, mięso z lodówki czy woda wlana do dzioba mogą mu zaszkodzić.
4. Zadzwoń do ośrodka rehabilitacji. Najbliższy ośrodek znajdziesz w wykazie, który opisuje poradnik ranne dzikie zwierzę, ośrodki rehabilitacji. Ośrodek powie, czy i jak przywieźć ptaka.

Pisklęta innych ptaków, które siedzą na ziemi z piórami i skaczą (tzw. podloty), zwykle nie potrzebują pomocy; jak je odróżnić, wyjaśnia znalazłem dzikie zwierzę.

Jak pomóc jerzykom i wróblom przy domu?

• Budki zastępcze przy każdym ociepleniu: zapytaj zarządcę albo wspólnotę, czy są w projekcie. To najtańszy element całej inwestycji.
• Owady w okolicy: jerzyki i jaskółki żywią się owadami, a wróble karmią nimi pisklęta. Kwitnące rośliny, kawałek nieskoszonej trawy i rezygnacja z oprysków pomagają im bardziej niż cokolwiek innego. Pomysły znajdziesz w poradnikach ogród przyjazny ptakom i domek dla owadów w ogrodzie.
• Błoto dla jaskółek: w suche lato oknówkom brakuje materiału na gniazda. Płytka kałuża z gliniastą ziemią w ogrodzie bardzo im ułatwia budowę.
• Zimą wróble: jerzyki i jaskółki odlatują, ale wróble zostają przy budynkach przez cały rok. Karmnik dla ptaków z drobnym ziarnem, zawieszony z dala od kryjówek kota, pomoże im przetrwać mrozy.

Jerzyki i ptaki w budynku: co zapamiętać

• Jerzyk jest ciemny, z sierpowatymi skrzydłami, nigdy nie siada na drutach i gniazduje w szczelinach pod dachem.
• Zajętych gniazd jerzyków, wróbli i jaskółek nie wolno usuwać ani zamykać.
• Remont i ocieplenie planuj poza sezonem lęgowym; zamknięcie szczelin z gniazdami i prace przy gniazdach w sezonie wymagają zgody RDOŚ.
• Budki zastępcze wiesza się na tym samym budynku, wysoko pod dachem.
• Jerzyka znalezionego na ziemi nie podrzucasz, dzwonisz do ośrodka rehabilitacji.

Następny krok: jeśli Twój blok czeka ocieplenie, zapytaj zarządcę już teraz, czy w projekcie są budki dla jerzyków i czy prace przy dachu wypadną poza sezonem lęgowym.