Jaszczurka zwinka - jak wygląda, co je i co zrobić, gdy jest w ogrodzie

Jaszczurka zwinka - czy jest groźna?

Jaszczurka zwinka to najczęstsza jaszczurka w polskich ogrodach i na działkach. Jest zupełnie niegroźna: nie ma jadu, nie atakuje i ucieka przy pierwszym ruchu. Wygrzewa się w słońcu na kamieniach, murkach i ścieżkach, a zjada owady i pająki. Jest pod ochroną częściową - można ją oglądać, ale nie łapać ani zabierać do domu.

Jaszczurka zwinka w skrócie
Jak rozpoznać	krępa, brązowy grzbiet z jasnymi „oczkami”; samiec wiosną z zielonymi bokami
Wielkość	zwykle 15–20 cm razem z ogonem, rzadko do ok. 25 cm
Gdzie żyje	nasłonecznione, suche miejsca: murki, skarpy, wrzosowiska, nasypy, ogrody i działki
Co je	owady, pająki, gąsienice, dżdżownice
Kiedy ją widać	zwykle od marca–kwietnia do października, w ciepłe, słoneczne dni, najczęściej przed południem
Ochrona	tak - ochrona częściowa
Groźna dla psa, kota, człowieka?	nie - nie ma jadu i nie gryzie; to kot jest groźny dla niej

Jak wygląda jaszczurka zwinka?

Zwinka jest krępa, ma krótką, tępą głowę, cztery dobrze rozwinięte nogi i gruby ogon, dłuższy niż tułów. Długość to zwykle 15–20 cm razem z ogonem, rzadko do ok. 25 cm. Wzdłuż grzbietu biegnie brązowy pas z ciemnymi plamami, a w nich drobne białe kropki, nazywane oczkami; po bokach grzbietu często widać dwie jasne linie.

• Samiec ma w kwietniu i maju intensywnie zielone boki i podgardle - to szata godowa. Latem zieleń blednie.
• Samica jest brązowa lub szarobrązowa, z wyraźnymi rzędami oczek, bez zieleni.
• Młode są małe, brązowe, z jasnymi kropkami na bokach - pojawiają się pod koniec lata.

Zwinka, żyworodna czy padalec? Jaszczurki w Polsce

• Jaszczurka zwinka - krępa, sucha i nasłoneczniona okolica, samiec wiosną zielony. Ochrona częściowa.
• Jaszczurka żyworodna - mniejsza i smuklejsza, ciemnobrązowa, lubi wilgotne miejsca: torfowiska, wilgotne łąki, góry. Rodzi żywe młode. Ochrona częściowa.
• Padalec - jaszczurka bez nóg, którą łatwo wziąć za węża. Opisujemy go w tekście padalec - jaszczurka bez nóg.
• Jaszczurka zielona - duża, cała zielona; w Polsce skrajnie rzadka i pod ochroną ścisłą. Zielona jaszczurka w ogrodzie to prawie na pewno samiec zwinki w szacie godowej.

Gdzie żyje jaszczurka zwinka?

Zwinka żyje w całej Polsce, głównie na nizinach i pogórzu. Szuka miejsc suchych, ciepłych i nasłonecznionych, ale z kryjówkami tuż obok: skarp, nasypów kolejowych, wydm, wrzosowisk, obrzeży lasów, nieużytków i miedz. W ogrodach i na działkach pojawia się zwłaszcza tam, gdzie są kamienne murki, stosy kamieni, piaszczyste ścieżki i kępy ziół. Jeśli ogród graniczy z łąką albo nasypem, zwinka prawie na pewno mieszka w okolicy. Jedna jaszczurka trzyma się zwykle niewielkiego terenu i latami wraca do tych samych kamieni, więc łatwo ją obserwować.

Tryb życia - co je zwinka i gdzie spędza zimę?

Zwinka jest aktywna w dzień, zwykle od marca–kwietnia do października. Rano wygrzewa się w słońcu, rozpłaszczona na kamieniu, a gdy się nagrzeje, poluje na owady, pająki, gąsienice i dżdżownice. W upał i deszcz chowa się w norkach, szczelinach murków i pod kamieniami.

Samica składa jaja w czerwcu i lipcu w nasłonecznionym, luźnym piasku albo ziemi, a młode wykluwają się w sierpniu i wrześniu. Wiosną samce walczą o samice i gonią się po kamieniach - wtedy najłatwiej je zobaczyć. Zwinka ma wielu wrogów: ptaki drapieżne i krukowate, lisy, kuny, żmije, a w ogrodach przede wszystkim koty. Zimę zwinka przesypia w norach i szczelinach pod ziemią, od października–listopada do marca–kwietnia. Złapana albo przestraszona potrafi odrzucić ogon, który jeszcze przez chwilę się rusza i odwraca uwagę napastnika. Ogon odrasta, ale krótszy i innego koloru.

Kiedy zobaczysz zwinkę w ogrodzie?

Pierwsze zwinki wychodzą z zimowych kryjówek w ciepłe dni kwietnia, zwykle najpierw samce. W maju i czerwcu, w okresie godów i składania jaj, są najbardziej widoczne. W lipcowe upały wychodzą tylko rano i późnym popołudniem, a w środku dnia siedzą w cieniu i w norkach. Pod koniec lata na kamieniach pojawiają się małe, brązowe młode. Dorosłe zwinki znikają już we wrześniu, młode bywają aktywne jeszcze w październiku, w słoneczne dni.

Jaszczurka zwinka w ogrodzie - co robić i jak jej pomóc?

Jeśli w ogrodzie mieszka zwinka, niczego nie musisz robić - wystarczy jej nie przeszkadzać. A jeśli chcesz, żeby jaszczurek było więcej:

• Murek z kamieni albo stos kamieni w słońcu, układany na sucho, ze szczelinami - miejsce do wygrzewania i kryjówka.
• Piaszczysta łacha w nasłonecznionym miejscu - tam samica złoży jaja.
• Kępy ziół, traw i krzewinek obok kamieni - osłona przed ptakami i kotem.
• Bez środków owadobójczych - zwinka żyje z owadów, a chemia odbiera jej pokarm.
• Koś rzadziej i wyżej przy skarpach i murkach, a ścieżek nie wysypuj świeżym grysem w środku lata, gdy w piasku leżą jaja.

Te same kryjówki przydadzą się padalcom i płazom - jak urządzić im kąt w ogrodzie, opisuje tekst żaba i ropucha w ogrodzie. Jaszczurka, która trafiła do domu albo garażu, zwykle sama wychodzi otwartymi drzwiami - zamknij psa i kota w innym pomieszczeniu i odejdź. Gdy jest ranna albo nie może wyjść, skontaktuj się z regionalną dyrekcją ochrony środowiska, ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo gminą - zasady opisuje znalazłem dzikie zwierzę.

Kot i pies a jaszczurka zwinka

Zwinka nie jest groźna ani dla kota, ani dla psa. Odwrotnie: koty wychodzące należą do jej największych wrogów i często przynoszą jaszczurki do domu, nierzadko bez ogona. Jeśli jaszczurka żyje i nie krwawi, zamknij kota w innym pomieszczeniu, otwórz drzwi na ogród i daj jej odejść. Rany od kocich zębów łatwo się zakażają, dlatego przy pogryzionej jaszczurce skontaktuj się z regionalną dyrekcją ochrony środowiska, ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo gminą.

Polowania ogranicza elastyczna obroża z dzwoneczkiem i wypuszczanie kota później w ciągu dnia, gdy jaszczurki są już rozgrzane i szybkie. Więcej o kocie wychodzącym przeczytasz w poradniku kot wychodzący czy domowy. Pies zwykle tylko goni jaszczurkę i węszy przy murku. Jeśli ją złapie, przywołaj go spokojnie i daj jaszczurce uciec; nie wyrywaj jej siłą z pyska, bo pies odruchowo zaciśnie zęby.

Dziecko złapało jaszczurkę - co zrobić?

Wypuść ją od razu tam, gdzie została złapana: postaw dłoń albo pudełko przy kamieniach i pozwól jej odejść. Nie trzymaj zwinki w słoiku ani w akwarium „na kilka dni” - w zamknięciu szybko się przegrzewa albo głoduje, a przepisy zakazują jej przetrzymywania. Po kontakcie z jaszczurką umyj dziecku ręce. To dobra okazja, żeby wspólnie obejrzeć jaszczurkę z bliska przez kilka minut, policzyć oczka na grzbiecie, a potem razem zobaczyć, jak znika w szczelinie murku - dziecko zapamięta to lepiej niż jaszczurkę w słoiku.

Czy jaszczurka zwinka jest pod ochroną?

Tak. Jaszczurka zwinka jest w Polsce objęta ochroną częściową na podstawie rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Nie wolno jej zabijać, łapać, przetrzymywać, przenosić ani celowo płoszyć, a także niszczyć jej jaj i kryjówek. Wyjątek: ranną jaszczurkę można zabezpieczyć i przewieźć do ośrodka rehabilitacji. Pozostałe rodzime gady pod ochroną opisuje poradnik gady, których nie wolno trzymać w domu.

Jaszczurka zwinka - co zapamiętać

• Zwinka jest niegroźna: nie ma jadu i nie gryzie.
• Zielona jaszczurka w ogrodzie to zwykle samiec zwinki w szacie godowej.
• Pomaga jej murek z kamieni, piaszczysta łacha i ogród bez chemii.
• Największe zagrożenie to kot - dzwoneczek i pora wypuszczania mają znaczenie.
• Zwinka jest pod ochroną częściową: oglądaj, nie łap.

Następny krok: ułóż w słonecznym rogu ogrodu kilka płaskich kamieni na sucho i obok zostaw trochę piasku - przy odrobinie szczęścia zobaczysz tam zwinkę już następnej wiosny.