
Gady i pająki, których nie wolno trzymać w domu - gatunki niebezpieczne i inwazyjne
W domu nie wolno trzymać zwierząt z wykazu gatunków niebezpiecznych (art. 73 ustawy o ochronie przyrody) - są w nim m.in. jadowite węże, wiele skorpionów, część pająków, duże warany i helodermy. Bez zezwolenia nie wolno też trzymać inwazyjnych gatunków obcych, takich jak żółw ozdobny czy lancetogłów królewski. Ptaszników, pytonów i boa w wykazie nie ma, ale wiele z nich podlega CITES i rejestracji w starostwie.
Których zwierząt nie wolno trzymać w domu? Trzy grupy przepisów
Zakaz hodowli węży jadowitych to tylko część obrazu. W Polsce ograniczenia dla terrarystów wynikają z trzech niezależnych grup przepisów:
| Grupa | Podstawa | Co oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Gatunki niebezpieczne dla życia i zdrowia ludzi | art. 73 ustawy o ochronie przyrody + rozporządzenie z wykazem gatunków (kategoria I i II) | zakaz trzymania; wyjątek tylko z zezwoleniem i tylko dla kategorii II |
| Inwazyjne gatunki obce | rozporządzenie UE nr 1143/2014 z unijną listą + ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych z listą krajową | zakaz kupowania, sprzedawania, rozmnażania i wypuszczania; trzymanie tylko z zezwoleniem |
| Rodzime gady i płazy | ochrona gatunkowa | nie wolno ich łapać ani zabierać do domu |
Czwarta rzecz - CITES - nie jest zakazem, tylko obowiązkiem posiadania dokumentów i często zgłoszenia zwierzęcia; opisujemy ją w poradniku rejestracja gada w starostwie i CITES. Ten tekst nie jest poradą prawną - w sprawie konkretnego zwierzęcia wiążąca jest odpowiedź regionalnej dyrekcji ochrony środowiska (RDOŚ).
Gatunki niebezpieczne - co mówi art. 73 ustawy o ochronie przyrody?
Ustawa zakazuje posiadania i przetrzymywania, sprowadzania z zagranicy, sprzedaży, wymiany, wynajmu i darowizny żywych zwierząt gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Zakazy nie dotyczą m.in. ogrodów zoologicznych, placówek naukowych, ośrodków rehabilitacji zwierząt i azylów. Gatunki są podzielone na dwie kategorie:
- Kategoria I - najbardziej niebezpieczne. Osoba prywatna nie może dostać na nie zezwolenia.
- Kategoria II - pozostałe gatunki niebezpieczne. Regionalny dyrektor ochrony środowiska może na wniosek wydać zezwolenie na odstępstwo od zakazów - dla konkretnego gatunku, liczby zwierząt i miejsca ich trzymania.
Zezwolenie to nie formalność. Rozporządzenie wymaga m.in. podwójnych zabezpieczeń przed ucieczką (terrarium i zamknięte pomieszczenie), tablicy ostrzegawczej, instrukcji na wypadek ucieczki i ukąszenia, oznakowania kręgowców mikroczipem, a przy jadowitych wężach - m.in. dostępu do surowicy. Zwierzęta z zezwoleniem podlegają też przepisom o rejestrze posiadaczy.
Jakie gady i pająki są w wykazie gatunków niebezpiecznych?
Wykaz jest w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Wśród zwierząt terrarystycznych są w nim m.in.:
| Grupa | Kategoria I (przykłady) | Kategoria II (przykłady) |
|---|---|---|
| Pająki | pająki z rodzajów Phoneutria, Atrax, Hadronyche, Loxosceles, Sicarius; czarna wdowa, karakurt, katipo | dwa kolejne gatunki z rodzaju Latrodectus |
| Skorpiony | wymienione gatunki z rodzajów m.in. Androctonus, Leiurus, Centruroides, Tityus, Hottentotta, Parabuthus | dziesiątki kolejnych gatunków z tych samych grup |
| Węże | wiele żmij i grzechotników, kobry, mamby, koralówki, tajpany, węże morskie, boomslang | pozostałe wymienione żmije i grzechotniki - także rodzima żmija zygzakowata - kilka połozów i zdradnicowatych oraz żmije grzebiące |
| Jaszczurki | waran z Komodo | waran papuaski, paskowany i wielki; helodermy |
| Krokodyle | wszystkie z wyjątkiem kilku mniejszych gatunków | mniejsze kajmany, krokodyl krótkopyski, aligator chiński |
Wykaz obejmuje też mieszańce tych gatunków, a nowo opisany gatunek z grupy objętej przepisami trafia do kategorii najbliżej spokrewnionego. Listy w tabeli to przykłady - przed zakupem sprawdź pełną, łacińską nazwę gatunku w aktualnym tekście rozporządzenia.
W wykazie nie ma ptaszników, pytonów ani boa - a także popularnych gatunków na start: gekona lamparciego, agamy brodatej i węża zbożowego. To nie znaczy, że są „bez przepisów”: pytony i boa oraz część ptaszników są objęte CITES, a pytony i boa zwykle wymagają rejestracji w starostwie. Więcej: ptasznik dla początkujących i pyton królewski, a o dużym dusicielu - pyton tygrysi.
Gatunki inwazyjne - żółw ozdobny, lancetogłów królewski, żaby
Druga grupa to gatunki obce, które po ucieczce albo wypuszczeniu szkodzą polskiej przyrodzie. Z list obowiązujących w Polsce terrarystów dotyczą m.in.:
- z listy unijnej: żółw ozdobny (czerwonolicy, żółtolicy i Cumberland), lancetogłów królewski (Lampropeltis getula - w 2025 r. Komisja Europejska doprecyzowała, które blisko spokrewnione lancetogłowy obejmuje ten wpis), żaba rycząca i platana szponiasta;
- z listy krajowej: żółw jaszczurowaty, żółw malowany i żółw ostrogrzbiety.
Takich zwierząt nie wolno kupić, sprzedać, rozmnażać ani wypuścić; trzymanie jest możliwe tylko z zezwoleniem. Osoby, które miały zwierzę w dniu wpisu gatunku na listę, miały sześć miesięcy na wniosek o zezwolenie albo przekazanie zwierzęcia - terminy dla gatunków wymienionych wyżej już minęły. Za naruszenie przepisów grozi administracyjna kara pieniężna do 1 mln zł, a niektóre czyny są przestępstwem. Co zrobić z żółwiem ozdobnym, opisuje żółw czerwonolicy - przepisy. Na liście unijnej są też ssaki sprzedawane kiedyś jako zwierzęta domowe, na przykład burunduk: opisuje go poradnik wiewiórka domowa.
Rodzime gady i płazy - nie zabieraj ich do domu

Wszystkie krajowe gady i płazy są pod ochroną. Jaszczurki (najczęściej jaszczurkę zwinkę), padalca, żmiję, zaskrońca, żółwia błotnego, żaby, ropuchy i traszki obserwujesz w naturze, ale nie łapiesz i nie hodujesz. Co zrobić, gdy znajdziesz ranne albo zabłąkane zwierzę, opisuje poradnik znalazłem dzikie zwierzę - co robić.
Co zrobić, gdy ktoś oferuje takie zwierzę albo widzisz zbiega?
- Nie kupuj i nie bierz „za darmo”. Poproś o łacińską nazwę gatunku i sprawdź ją w wykazie i na listach gatunków obcych.
- Zapytaj w RDOŚ, jeśli masz wątpliwości - także zanim przyjmiesz zwierzę od znajomego.
- Nigdy nie wypuszczaj zwierzęcia, którego nie możesz trzymać. Wyjściem jest azyl albo podmiot z zezwoleniem - po wcześniejszym kontakcie.
- Zbiegły wąż, jaszczurka lub pająk nieznanego gatunku? Nie dotykaj, zamknij pomieszczenie, odsuń dzieci i zwierzęta i zadzwoń pod 112 albo do straży miejskiej. Po ukąszeniu lub użądleniu przez egzotyczne zwierzę - od razu 112.
Naruszenie zakazów z art. 73 ustawy o ochronie przyrody jest zagrożone karą aresztu albo grzywny.
Jakiego gada wybrać zamiast tego?
Jeśli chcesz zacząć, wybierz gatunek łagodny, z hodowli, z dokumentem pochodzenia i bez zakazów - porównanie gekona lamparciego, agamy brodatej, węża zbożowego, żółwia lądowego i ptasznika znajdziesz w poradniku terrarystyka dla początkujących. Samych jaszczurek - także scynka, kameleona i legwana - dotyczy tekst jaszczurki domowe. Sklep nie sprzedaje zwierząt; sprzęt dla nich jest w dziale terrarystyka.
Gatunki niebezpieczne i inwazyjne - co zapamiętać
- Kategoria I wykazu - bez wyjątków dla osób prywatnych; kategoria II - tylko z zezwoleniem RDOŚ.
- Jadowite węże, wiele skorpionów, część pająków, duże warany i helodermy są w wykazie; ptaszniki, pytony i boa - nie, ale pytony, boa i część ptaszników podlegają CITES.
- Żółw ozdobny, lancetogłów królewski, żaba rycząca i platana szponiasta - gatunki inwazyjne z listy UE.
- Rodzimych gadów i płazów nie zabierasz z natury.
Następny krok: zanim kupisz zwierzę, zapisz jego łacińską nazwę i sprawdź ją w trzech miejscach: w wykazie gatunków niebezpiecznych, na listach gatunków obcych i w załącznikach CITES.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Powiązane kategorie w sklepie
Czy ten poradnik był pomocny?
Twoja opinia pomaga tworzyć lepsze i bardziej wartościowe treści.