Zaskroniec - czy jest jadowity, jak wygląda i co zrobić, gdy jest w ogrodzie

Zaskroniec - czy jest jadowity i czy jest groźny?

Zaskroniec zwyczajny to niejadowity wąż, najczęściej spotykany w Polsce, zwłaszcza w pobliżu wody. Nie jest groźny ani dla człowieka, ani dla psa czy kota: zaatakowany syczy, wydziela cuchnącą ciecz albo udaje martwego, a gryzie rzadko i bez jadu. Najłatwiej poznać go po dwóch jasnych, zwykle żółtych plamach po bokach głowy.

Zaskroniec w skrócie
Czy jest jadowity?	Nie. Zaskroniec nie ma jadu i bardzo rzadko gryzie.
Jak rozpoznać	dwie jasne, zwykle żółte plamy po bokach głowy, okrągła źrenica, brak zygzaka na grzbiecie
Wielkość	zwykle 70–100 cm, samice większe od samców, wyjątkowo do ok. 1,5 m
Gdzie żyje	blisko wody: stawy, rowy, łąki, ogrody z oczkiem i kompostem
Co je	głównie żaby, ropuchy, traszki i ryby
Kiedy go widać	zwykle od marca–kwietnia do października, w dzień, najczęściej rano przy wygrzewaniu
Ochrona	tak - ochrona częściowa
Groźny dla psa, kota, człowieka?	nie - broni się sykiem, cuchnącą wydzieliną i udawaniem martwego

Jak wygląda zaskroniec?

Zaskroniec jest smukły, ma owalną głowę i długi, stopniowo zwężający się ogon. Grzbiet jest szary, oliwkowy albo brunatny, często z drobnymi ciemnymi plamkami, a brzuch jasny w czarną szachownicę. Najpewniejszy znak to dwie półksiężycowate plamy tuż za głową - żółte, pomarańczowe albo białawe, obrzeżone czernią. Oko ma okrągłą źrenicę.

Młody zaskroniec wygląda jak dorosły w miniaturze: ma ok. 15–20 cm i od pierwszego dnia wyraźne plamy za głową. Zdarzają się też zaskrońce bardzo ciemne, prawie czarne, u których plamy są słabo widoczne - wtedy rozpoznasz go po okrągłej źrenicy i braku zygzaka. Zaskroniec nie mruga: węże nie mają ruchomych powiek, oczy przykrywa im przezroczysta łuska.

Zaskroniec a żmija i padalec - jak je odróżnić?

Te trzy zwierzęta myli się najczęściej. Wystarczy przyjrzeć się z bezpiecznej odległości głowie i grzbietowi - nie trzeba podchodzić ani dotykać.

Cecha	Zaskroniec	Żmija zygzakowata	Padalec
Co to za zwierzę	wąż niejadowity	jedyny jadowity wąż w Polsce	beznoga jaszczurka
Głowa	jasne, zwykle żółte plamy za głową	ciemny wzór w kształcie X albo V na głowie	mała, bez wyraźnej szyi
Grzbiet	szaro-oliwkowy, z drobnymi plamkami, bez zygzaka	ciemny zygzak wzdłuż całego grzbietu	gładki, błyszczący, brązowy lub miedziany
Źrenica	okrągła	pionowa, szczelinowata	okrągła, a oko ma powieki (mruga)
Długość	zwykle 70–100 cm, samice większe od samców, wyjątkowo do ok. 1,5 m	zwykle 50–70 cm, rzadko ponad 80 cm	zwykle 30–45 cm
Gdzie najczęściej	przy wodzie, w ogrodach z oczkiem	wrzosowiska, torfowiska, skraje lasów, polany	trawa, kompost, pod deskami i kamieniami

Jeśli nie masz pewności, traktuj węża jak żmiję: odejdź spokojnie i zabierz psa. Jak wygląda jedyny jadowity wąż w Polsce i co robić po ukąszeniu, opisuje poradnik żmija zygzakowata, a o beznogiej jaszczurce, którą wiele osób bierze za węża, przeczytasz w tekście padalec - jaszczurka bez nóg.

Co je zaskroniec i gdzie żyje?

Zaskroniec poluje głównie na płazy: żaby, ropuchy i traszki, a także na małe ryby. Ofiarę połyka w całości, żywą, bez dławienia. Dlatego trzyma się wody: stawów, rowów melioracyjnych, wilgotnych łąk i brzegów rzek. Dobrze pływa i nurkuje. W ogrodzie zwykle oznacza, że w pobliżu żyje dużo płazów - jak je rozpoznać, opisujemy w tekście żaba i ropucha w ogrodzie.

Zaskroniec jest aktywny w dzień, zwykle od marca–kwietnia do października. Zimę przesypia w norach, szczelinach, pod korzeniami albo w głębi kompostu.

Zaskroniec w ogrodzie - co robić?

Najlepiej nic. Zaskroniec nie zostaje tam, gdzie mu przeszkadzają, a w ogrodzie z oczkiem i płazami jest zwykłym, pożytecznym mieszkańcem. Kilka zasad:

• Zostaw go w spokoju. Nie łap, nie przenoś i nie płosz - przepisy zakazują nawet celowego niepokojenia zaskrońca.
• Zabierz psa i dzieci na kilka minut z tej części ogrodu. Wąż zwykle sam odpełza w zarośla.
• Uważaj przy kompoście. Zaskroniec składa jaja w czerwcu i lipcu w ciepłych, wilgotnych miejscach: w kompoście, stercie liści czy trocin. Młode wykluwają się pod koniec lata i wczesną jesienią. Latem nie przekopuj pryzmy na całą głębokość.
• Kosiarkę i podkaszarkę prowadź ostrożnie przy brzegu oczka i w wysokiej trawie - to tam zaskroniec poluje i odpoczywa.
• Zaskroniec w domu, garażu albo piwnicy? Otwórz drzwi, odsuń się i daj mu wyjść. Gdy wąż nie wychodzi albo jest ranny, skontaktuj się z regionalną dyrekcją ochrony środowiska, ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo gminą - zasady opisuje poradnik znalazłem dzikie zwierzę.

Chcesz, żeby w ogrodzie było więcej płazów, a z nimi zaskrońców? Pomaga oczko bez ryb, z płytkim brzegiem i roślinami - opisuje je poradnik oczko wodne przyjazne przyrodzie.

Czy zaskroniec gryzie? Jak się broni

Zaskroniec najpierw ucieka. Przyparty do muru syczy i markuje ataki z zamkniętym pyskiem. Złapany wydziela z gruczołów przy kloace cuchnącą ciecz i potrafi opróżnić jelita. Ostatnia linia obrony to udawanie martwego: przewraca się na grzbiet, otwiera pysk i wysuwa język, nieruchomieje. Gdy zagrożenie minie, odwraca się i odpełza.

Ugryzienie zdarza się rzadko, zwykle przy łapaniu. Zaskroniec nie ma jadu, więc to drobna ranka - umyj ją wodą z mydłem i zdezynfekuj. Do lekarza idź, jeśli rana się zaczerwieni, puchnie albo boli coraz bardziej. Jeżeli nie masz pewności, czy to był zaskroniec, postępuj jak po ukąszeniu żmii.

Pies i kot a zaskroniec

Zaskroniec nie jest groźny dla psa ani kota, ale spotkanie bywa nieprzyjemne. Pies, który złapie zaskrońca w pysk, dostaje porcję cuchnącej wydzieliny: ślini się, potrząsa głową, czasem wymiotuje. Zwykle przechodzi to szybko - przemyj psu pysk z zewnątrz wodą i obserwuj go. Jeśli pysk puchnie, pies słabnie albo nie wiesz, jakiego węża złapał, jedź do weterynarza od razu.

Psa, który poluje na wszystko, co się rusza, nad wodą i w wysokiej trawie trzymaj na długiej lince treningowej i ćwicz przywołanie - krok po kroku opisuje to nauka przywołania. Kot zwykle tylko obserwuje węża albo zaczepia go łapą; zaskroniec ucieka albo udaje martwego.

Jak pomóc zaskrońcom w ogrodzie?

Zaskrońców ubywa razem z małymi zbiornikami wody i płazami. Ogród może im pomóc kilkoma prostymi rzeczami:

• Oczko bez ryb z płytkim brzegiem - przyciąga żaby i traszki, czyli pokarm zaskrońca.
• Pryzma kompostu albo stos liści w spokojnym rogu - ciepłe miejsce na jaja i zimowanie.
• Stos kamieni lub gałęzi w słońcu - kryjówka i miejsce do wygrzewania, z którego korzysta też jaszczurka zwinka.
• Bez środków chemicznych na ślimaki i chwasty przy wodzie - trują płazy, a pośrednio węże.
• Wyjście z basenu i studzienek - deska albo kamienie, po których wąż czy żaba wyjdą, jeśli wpadną.

Czy zaskroniec jest pod ochroną?

Tak. Zaskroniec zwyczajny jest w Polsce objęty ochroną częściową na podstawie rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Nie wolno go zabijać, łapać, przenosić, przetrzymywać ani celowo płoszyć, a także niszczyć jego jaj i kryjówek. Wyjątek: zwierzę ranne można zabezpieczyć i przewieźć do ośrodka rehabilitacji. Spokrewniony zaskroniec rybołów i wąż Eskulapa są pod ochroną ścisłą. Pozostałe rodzime gady i płazy opisuje poradnik gady, których nie wolno trzymać w domu.

Dzikiego zaskrońca nie trzyma się więc w terrarium. Jeśli marzysz o wężu w domu, na początek poleca się węża zbożowego z hodowli; sprzęt znajdziesz w dziale terraria dla węży.

Zaskroniec - co zapamiętać

• Zaskroniec jest niejadowity; rozpoznasz go po jasnych plamach za głową i okrągłej źrenicy.
• W razie wątpliwości traktuj węża jak żmiję: odejdź i zabierz psa.
• W ogrodzie zostaw go w spokoju i uważaj latem przy kompoście.
• Zaskroniec jest pod ochroną częściową - nie łap, nie przenoś, nie płosz.

Następny krok: obejrzyj tabelę różnic jeszcze raz i pokaż ją dzieciom - przy następnym spotkaniu z wężem cała rodzina będzie wiedziała, co robić.